BİLİM MERKEZLERİNİN HUKUKİ BOYUTU

BİLİM MERKEZLERİNİN HUKUKİ BOYUTU

  1. Bilim Merkezlerinin Ortaya Çıkışı

Günümüzde Türkiye’nin muhtelif şehirlerinde bilim merkezi adını sıkça duymaya başladık. Özellikle büyük şehirlerde yer alan bu yapılara bakıldığında tarihinin çok da yeni olmadığı araştırmalar sonucu dikkat çekmektedir. Bilim merkezi fikrinin ilk olarak  19. yüzyılda bilim müzelerinde insanlara bilimsel çalışmaları sergilemek amacından ortaya çıktığını söylemek yanlış olmaz. Bilim müzeleri tarihine bakıldığında resmi olarak faaliyete geçen ülkeler bakımından Amerika’da ilk kurulan bilim müzesi 1799 yılında, Londra Bilim Müzesi 1857 yılında, Moskova Politeknik Müzesi 1872 yılında, Varşova Teknoloji Müzesi ise 1875 yılında kurulmuştur.

20. Yüzyıla gelindiğinde ise bilim merkezlerinin ilk örnekleri görülmeye başlamıştır. 1900’lü yılların başlarında bilim müzeleri ile ilgili oluşumlar görülse de, gerçek anlamda ilk bilim merkezlerinin ortaya çıkması 1960’lara uzanır. 1957’de Sputnik, 1960’larda San Francisco ve Toronto Ontario bilim merkezleri, bilim merkezlerinin ilk örneklerindendir. (İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, Bahar 2012, Sayı 34)

  • Bilim Merkezi Nedir?

Bilim merkezlerinin eğitim, kültür ve yenilik bakımlarından sosyal anlamda bütün yaş gruplarına birçok katkısı bulunmaktadır. Bilimi ve bilimsel faaliyetleri yaymada adeta sosyal bir rol üstlenen bilim merkezlerinin bulundukları kentlerin markalaşmasına katkı sağladıkları görülmektedir. Giderek dünyada daha da popülerleşen bilim merkezleri interaktif yollarla öğrenmenin gerçekleşmesine yardımcı olmaktadır.

Konya Bilim Merkezi

Bilim merkezleri sadece interaktif deneylerin yapıldığı yerler değildir. Buralara ziyaretçi çekmek ve bu ziyaretçilerden gelir elde etmek amacıyla planetaryum ve 3 boyutlu sinemalar da yer almaktadır. Bunun yanı sıra, ziyaretçilerin ihtiyaçlarını gidermelerine ve yorgunluklarını üzerlerinden atmalarına olanak sağlayan kafeler, restoranlar, dinlenme noktaları ve bilime ilgiyi sıcak tutacak bilimsel oyuncaklar, deney setleri, ilgi çekici bilimsel kitaplar, multimedya CD’leri, bilim merkezine özel hatıra eşyaları gibi ürünlerin satıldığı dükkânlar da bulunmaktadır. (tubitak.gov.tr)

Türkiye’de ilk olarak Tübitak destekli bilim merkezi Konya’da açılmıştır. Sayısız etkinliklere ev sahipliği yapan Konya Bilim Merkezi de aynı şekilde kent pazarlamasında sembol bir yapı olarak görülmektedir.

Bilim merkezleri, bilgiyi hayatla buluşturan informal eğitim alanlarıdır. Ülkemizde sayıları gitgide artan bilim merkezleri, bilim kültürünün topluma yayılmasında önemli bir görev üstlenmektedir.( Bir Deneyim: Konya Bilim Merkezi Gezisi, An Experience: Konya Science Center Tour, Year/Yıl 2016, Volume/Cilt (Issue/Sayı) 1 (1), 70-78)

  • Bilim Merkezlerinin Hukuki Boyutu

Türkiye’deki bilim merkezlerinin kuruluşu incelendiğinde bir proje olarak Tübitak kurumu tarafından ortaya atıldığı anlaşılmaktadır.

Türkiye’de bilime olan ilginin artırılmasında bilim merkezlerinin öneminin kavranması ve bu merkezlerin yurt genelinde yaygınlaşmasının sağlanması amacıyla, büyükşehir belediyelerine yönelik olarak “4003 – Bilim Merkezi Kurulması Çağrısı” yayınlanmıştır. Bu kapsamda TÜBİTAK desteğiyle bilim merkezi projesini hayata geçirecek büyükşehir belediyesinin Konya Büyükşehir Belediyesi olduğu 4 Eylül 2008 tarihli bir basın toplantısıyla açıklanmıştır (tubitak.gov.tr).

Bu bağlamda bilim merkezlerinin yasal konumunu belirlerken bu projeyi hayata geçiren kurum ve kuruluşları incelemenin daha doğru olacağını düşünmekteyiz.

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (Tübitak), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile ilgili, tüzel kişiliğe, idari ve mali özerkliğe sahip, özel bütçeli, bu bölümde hüküm bulunmayan hallerde özel hukuk hükümlerine tabi bir kurumdur. Tübitak idari teşkilat yapısına bakıldığında ‘‘Bilimsel Teknik ve Kültürel Kamu Kurumları’’ başlığı içinde yer almaktadır. Durumdan anlaşılacağı üzere bu başlık altındaki kurum ve kuruluşlar diğer kamu sosyal, iktisadi ve idari kamu kurumlarından daha özerk bir yapıya sahiptir.

Bilim merkezlerine ilişkin birçok hüküm yukarda bahsedilen ‘‘4003 – Bilim Merkezi Kurulması Destek Programı Usul ve Esasları’’ ile ilgili kararda yer almaktadır. Bu gibi projelerin usul, esas ve kapsamlarına ilişkin Tübitak’ın çeşitli yönetmelikeler yayımladığı da bilinen bir durumdur.  Fakat bilim merkezleri konusu bakımından ulaşılabilir en kapsamlı kaynak bilim kurulu tarafından alınmış bu kararlardır. Bu kararlar beş bölümden oluşup birinci kısımda içinde amaç, kapsam, hukuki dayanak ve tanımlar yer almaktadır.

Bu karara göre (4003 – Bilim Merkezi Kurulması Çağrısı);

  1. Amaç:

MADDE 1 – (1) Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu’nun, Bilim Merkezlerinin 2023 yılı itibariyle tüm illerde kurulmasına yönelik çalışmaların yerel yönetimlerle işbirliği halinde gerçekleştirilmesine ilişkin kararı doğrultusunda, ilk aşamada büyükşehirlerdeki, ikinci aşamada da diğer illerdeki bilim merkezi projelerinin desteklenmesi amaçlanmaktadır.

  • Hukuki Dayanak:

MADDE 3 – (1) Bu İdari ve Mali Esaslar, 17/07/1963 tarihli ve 278 sayılı Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu Kurulması Hakkında Kanunun 2 nci ve 4 üncü maddeleri ile Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu Bilim ve Toplum Daire Başkanlığı Tarafından Yürütülecek Programlara İlişkin Yönetmeliğe dayanılarak hazırlanmıştır.

  • Çağrı Metni:

Başkanlık tarafından belirlenen konu, kapsam, başvuru koşulları, proje süresi, destek miktarı ve çağrı takvimi ile çağrıya özel hususları veya gerektiğinde usul ve esaslarda belirtilen maddelere istisna teşkil edebilecek hususları tanımlayan ilan metnini

  • Bilim Merkezlerinin Yürütülmesi:

TÜBİTAK Başkanı tarafından uygun görülen hallerde, illerde bulunan valilik, üniversite gibi kamu kurum/kuruluşlarının da bilim merkezi kurulması projeleri desteklenebilecektir.

Yürütücü Kurum:  Bilim merkezlerinin en az kuruluşu kadar emek gerektiren işletilmesi sürecini yürütmek, gerekli tüzel kişiliğe ve yönetim yapısına sahip olmasını sağlamak, gerekli bütçe, fiziksel ortam ve insan kaynağı gereksinimlerini sağlamak açısından yeterince esnek ve dinamik bir yapıya sahip olan; kamu kaynaklarını etkin kullanabilen, bilim merkezinin yer alacağı şehre ait altyapı ve ulaşım çalışmalarını en etkili şekilde yürütebilecek olan il belediyeleri, bu destek kapsamında Proje Yürütücüsü Kurum olarak uygun görülmüştür.

  • İdari ve Mali Hükümler:

TÜBİTAK Tarafından Desteklenen veya Yürütülen Bilim ve Toplum Projelerine İlişkin Yönetmeliğin 14. maddesi gereği, uygulanacak idari ve mali hükümlerin belirlenmesinde 4003 Bilim Merkezi Kurulması Programı Usul ve Esasları, Çağrı Metni ve Proje Sözleşmesi esas alınır. TÜBİTAK, Çağrı Metni ve Proje Sözleşmesinde ayrıca düzenlenmemiş hususlarda 4003 Bilim Merkezi Kurulması Programı Usul ve Esaslarına ve bu dokümanlara aykırı olmamak kaydı ile düzenleme yapma yetkisine sahiptir.

  • Sonuç

4003 Çağrısından anlaşılacağı üzere bu kararda il belediyelerinin yürütme noktasında sorumlulukları esastır. Beş bölümden oluşan kararda; projenin amacından destek koşullarına ve başvurulara, destek miktarı ve süresinden Fikrî ve Sınai Mülkiyet Hakları/ Logo ve Tanıtıcı Unsurların Kullanımı ve sonuçlandırılmasına kadar birçok konudan detaylıca bahsedilmektedir.

Bilimin gelişmesi, toplumun bilime ve teknolojiye açlığının bilim merkezleri yoluyla bir ölçüde karşılanması muasır medeniyetlerin üstleneceği en büyük misyondur. Çünkü toplumlar ancak bilim ile gelişecektir. İnsanları bilime ve eğitime teşvik etmesi açısından böyle projelerin hayata geçirilmesi büyük önem arz etmektedir. Biz de bu çalışmamızda hukuki çerçevede ülkemizdeki bilim merkezlerinin ortaya çıkışını ve konumunu incelemiş bulunmaktayız.

Bunlara ek olarak konuyla ilgili detaylı bilgi edinmek için Resmi Gazete’de yayımlanan aşağıdaki yönetmelikler incelenebilir:

-Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu Tarafından Desteklenen Veya Yürütülen Bilim ve Toplum Proje ve Etkinliklerine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Sayı:26742, Yıl:2007

-Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu Tarafından Desteklenen Veya Yürütülen Bilim ve Toplum Proje ve Etkinliklerine İlişkin Yönetmelik, Sayı:26315, Yıl:2006

Ali Sağlam
Selçuk Üniversitesi, Hukuk Fakültesi.
Yazı oluşturuldu 2

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Benzer yazılar

Aramak istediğinizi üstte yazmaya başlayın ve aramak için enter tuşuna basın. İptal için ESC tuşuna basın.

Üste dön